So với các địa phương trong tỉnh, Tủa Chùa là địa bàn có điều kiện sản xuất nông nghiệp không dễ dàng. Địa hình đồi núi cao, độ dốc lớn, quỹ đất sản xuất hạn chế, nguồn nước thiếu, sản xuất của người dân phụ thuộc nhiều vào tự nhiên.

Trong điều kiện ấy, việc đưa loại cây vừa phù hợp với đặc trưng thổ nhưỡng lại vừa có khả năng tạo ra giá trị hàng hóa đã được những người như anh Hoàng Văn Quang, Phó Giám đốc Hợp tác xã Cà gai leo Tủa Chùa ấp ủ trong nhiều năm. Cơ duyên đến vào năm 2017 khi anh Quang đem giống cà gai leo ở Phú Thọ lên trồng thử nghiệm tại khu vực bản Bó, thị trấn Tủa Chùa và bản Phai Tung, xã Mường Báng thuộc huyện Tủa Chùa trước đây.

Điểm nổi bật của trà cà gai leo chính là công dụng đối với lá gan. Hoạt chất Glycoalkaloid - thành phần quý trong cà gai leo đã được khoa học chứng minh khả năng hỗ trợ chức năng gan, giúp thanh nhiệt, giải độc và bảo vệ tế bào gan khỏi tác nhân gây hại. Sau nhiều nghiên cứu, kết quả kiểm định cho thấy, cây cà gai leo thích nghi với điều kiện khí hậu ở Tủa Chùa. Cây sinh trưởng tốt, các chỉ số dược tính phù hợp với yêu cầu nguồn nguyên liệu hợp tác xã hướng tới. Do đó, năm 2019, anh Quang quyết định đầu tư đưa loài cây này thành sản phẩm chủ lực và thành lập Hợp tác xã Cà gai leo Tủa Chùa.

Cà gai leo là loài cây có khả năng chịu hạn khá tốt, không bị gia súc phá hoại bởi thân có gai, ít sâu bệnh và có thể cho thu hoạch nhiều lần trong năm. Trung bình 3 - 4 lứa/năm. Nếu được chăm sóc phù hợp, một lần trồng có thể khai thác trong nhiều năm. Với vùng đất thường xuyên đối mặt với thiếu nước như  địa hình ở Tủa Chùa, những đặc tính của loài cây này khá phù hợp để phát triển. Cây không đòi hỏi điều kiện canh tác quá khắt khe, trong khi giá trị kinh tế cao hơn một số cây trồng truyền thống, lại tăng hiệu quả sử dụng đất so với nhiều giống cây bà con vẫn trồng.

Thôn Huổi Lực chủ yếu là các hộ dân tái định cư từ lòng hồ thủy điện Sơn La về sinh sống. Nguồn nước sinh hoạt và nước sản xuất hạn chế, người dân nhiều nơi chỉ sản xuất được một vụ trong năm. Không ít diện tích đất đứng trước nguy cơ bỏ hoang, trong khi lực lượng lao động, nhất là phụ nữ và người trung niên thiếu việc làm ổn định.

Hợp tác xã Cà gai leo Tủa Chùa đã phối hợp với chính quyền địa phương thuê, mượn đất dự phòng 5%, trồng cà gai leo, xạ đen và khoai sọ tím Tủa Chùa. Hiện nay hợp tác xã đã hoàn thành mục tiêu mở rộng vùng trồng thêm gần 4ha, tập trung vào hai loại cây dược liệu chủ lực là cà gai leo và xạ đen tại thôn Huổi Lực.

Nếu được tổ chức sản xuất, chăm sóc phù hợp, cà gai leo sẽ cho sản lượng và năng suất cao hơn cây lương thực từ 3 - 5 lần, trung bình thu nhập từ 200 - 300 triệu đồng/ha/năm. Hợp tác xã đặt mục tiêu đến cuối năm 2026 tiếp tục mở rộng khoảng 5ha cà gai leo, rau má, tía tô… Đồng thời, đơn vị mong muốn liên kết với người dân mở rộng vùng trồng cà gai leo lên khoảng 20 - 50ha, trong đó hợp tác xã sẽ hỗ trợ kỹ thuật và cam kết thu mua sản phẩm.

Nâng giá trị cây dược liệu

Xác định nếu chỉ dừng ở thu hái, bán cây tươi hoặc nguyên liệu khô, giá trị của cà gai leo chưa được phát huy hết. Vì vậy, Hợp tác xã Cà gai leo Tủa Chùa chú trọng đầu tư khâu chế biến, kéo dài chuỗi giá trị của cây dược liệu ngay tại địa phương.

Để những lá cà gai leo tươi xanh trở thành những gói trà chất lượng, Hợp tác xã đã xây dựng quy trình sản xuất tỉ mỉ và khép kín. Sau khi được thu hái cẩn thận vào thời điểm cây đạt hàm lượng dược chất cao nhất, lá cà gai leo được rửa sạch và chế biến theo phương pháp sấy khô hiện đại, giúp giữ trọn vẹn hương vị tự nhiên và các hoạt chất quý giá.

Quá trình sản xuất được kiểm soát nghiêm ngặt từ khâu nguyên liệu đầu vào đến đóng gói, đảm bảo từng gói trà đến tay người tiêu dùng đều là sản phẩm chất lượng và an toàn nhất như trà túi lọc, cao cà gai leo cùng một số sản phẩm khác. Hợp tác xã từng bước đầu tư thiết bị, hệ thống máy sấy dược liệu và máy đóng trà tự động đã góp phần giảm sức lao động và nâng cao tính đồng đều của sản phẩm. Qua chế biến sâu, sản phẩm được thị trường đón nhận. Năm 2024, trà túi lọc cà gai leo - sản phẩm chủ lực của hợp tác xã đã đạt OCOP 3 sao.

Với một sản phẩm xuất phát từ loài cây quen thuộc ở vùng đất Tủa Chùa, OCOP không chỉ là một danh hiệu. Quan trọng hơn, đây là dấu mốc cho quá trình đưa cây dược liệu từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản phẩm có bao bì, thương hiệu, tiêu chuẩn với nguồn gốc rõ ràng.

Giá trị của cây cà gai leo không nằm trên diện tích vùng trồng. Đằng sau mỗi hộp trà là một quy trình sản xuất khép kín từ trồng, chăm sóc, thu hái, sơ chế đến đóng gói. Hiện nay, Hợp tác xã Cà gai leo Tủa Chùa tạo việc làm thường xuyên cho hàng chục lao động, chủ yếu là hộ có hoàn cảnh khó khăn trên địa bàn, với thu nhập khoảng 7 - 10 triệu đồng/người/tháng. Mở ra cơ hội để người dân tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị thay vì chỉ bán nguyên liệu.

Hướng tới các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn và đa dạng hóa thị trường, đơn vị dự kiến phát triển thêm các dòng trà kết hợp cà gai leo - xạ đen, cà gai leo - rau má, cà gai leo - tía tô. Triển khai nghiên cứu sản phẩm cao đặc, siro cà gai leo và những dòng sản phẩm chế biến sâu khác.

Những nỗ lực của hợp tác xã trên vùng đất nhiều gian khó đã được ghi nhận. Năm 2024 và 2025, Hợp tác xã Cà gai leo Tủa Chùa được UBND tỉnh Điện Biên tặng Bằng khen. Năm 2026, sản phẩm trà túi lọc cà gai leo được Liên minh Hợp tác xã tỉnh Điện Biên bình chọn là sản phẩm tiêu biểu. Hợp tác xã Cà gai leo Tủa Chùa vinh dự được trao Giải thưởng Mai An Tiêm năm 2026 của Liên minh Hợp tác xã Việt Nam.

Đối với Hợp tác xã Cà gai leo Tủa Chùa những ghi nhận này mở thêm cơ hội quảng bá thương hiệu, kết nối thị trường và tiếp cận các chương trình hỗ trợ.

Anh Hoàng Văn Quang chia sẻ, đơn vị dự kiến mỗi năm mở rộng vùng liên kết thêm khoảng 5 - 10ha. Kết hợp tăng cường vận động, tuyên truyền chuyển đổi cây trồng giá trị thấp sang trồng cây trồng dược liệu cho thu nhập cao hơn và hướng dẫn kỹ thuật canh tác hữu cơ đồng nhất để đạt tiêu chuẩn dược liệu sạch. Cam kết và hợp đồng bao tiêu sản phẩm ổn định, giúp người dân yên tâm sản xuất lâu dài. Cùng với đó là số hóa truy xuất nguồn gốc, mở rộng kênh phân phối, đẩy mạnh thương mại điện tử và đưa sản phẩm tiếp cận hệ thống bán lẻ trong và ngoài tỉnh.

Đơn vị mong muốn được hỗ trợ thêm về quỹ đất, cơ sở hạ tầng, nhà xưởng. Tiếp cận máy móc hiện đại như máy sao, máy băm và dây chuyền đóng gói trà tự động, hệ thống nấu cao khép kín để giảm sức lao động và nâng cao chất lượng, sự đồng đều và mẫu mã bao bì bắt mắt cho sản phẩm. Chuyển sang các dòng sản phẩm trà túi lọc, cao dược liệu có giá trị cao, tạo ra sản phẩm hàng hóa giá trị, có khả năng tiêu thụ tốt trên thị trường. Mở rộng quy mô sản xuất, qua đó tạo việc làm thêm cho nhân công lao động trên địa bàn, đặc biệt là phụ nữ và các hộ dân khó khăn có thu nhập ổn định, phát triển kinh tế gia đình và địa phương.

Cây cà gai leo đang có một hành trình đặc biệt trên đất Tủa Chùa. Hình thành vùng nguyên liệu ổn định, được chăm sóc theo hướng kiểm soát chất lượng, chế biến để trở thành những gói trà mang thương hiệu địa phương.

Các danh hiệu Hợp tác xã Cà gai leo Tủa Chùa đạt được đã góp phần tôn vinh tinh thần khởi nghiệp, vượt khó và sáng tạo sản phẩm dược liệu. Khẳng định mạnh mẽ tinh thần dám nghĩ dám làm, biến cái khó khăn thành mô hình kinh tế tập thể hiệu quả và đề cao sản phẩm dược liệu sạch mang đậm bản sắc văn hóa và thổ nhưỡng đặc trưng của vùng cao Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên.