Bảo tồn di sản từ nền tảng lịch sử và bản sắc cộng đồng

Toàn tỉnh hiện có 35 di tích được xếp hạng, gồm 1 di tích quốc gia đặc biệt (với 46 điểm di tích thành phần), 14 di tích quốc gia và 20 di tích cấp tỉnh. Trong đó, Di tích quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ giữ vị trí nổi bật, các địa danh như: Đồi A1, Hầm Đờ Cát, Sở Chỉ huy chiến dịch Điện Biên Phủ tại Mường Phăng, Đồi Him Lam không chỉ có giá trị về lịch sử mà còn là những địa chỉ quan trọng trong giáo dục truyền thống, bồi đắp lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc.

Công tác bảo vệ, tu bổ và phát huy giá trị di tích đang từng bước được triển khai. Trong số 46 điểm di tích thành phần thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ, có 10 điểm đã được đầu tư một số hạng mục cơ bản, đưa vào phục vụ khách tham quan; 4 điểm tổ chức bán vé và 28 điểm đã được cắm mốc giới trên thực địa. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng mã QR để cung cấp thông tin cũng đã và đang góp phần đổi mới phương thức giới thiệu di tích, tạo thuận lợi cho du khách chủ động tìm hiểu lịch sử.

Đáng chú ý, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tham mưu UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 8384/KH-UBND ngày 22/9/2026 triển khai thực hiện Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ. Đây là cơ sở để xác định các nhiệm vụ, thứ tự ưu tiên trong bảo vệ, tu bổ, phục hồi di tích, từng bước hoàn thiện hạ tầng phục vụ tham quan, đồng thời bảo đảm gìn giữ các yếu tố gốc cấu thành di tích và những giá trị lịch sử đã được xác lập.

Bảo tàng Điện Biên Phủ thực hiện bảo quản trị liệu hiện vật ngoài trời năm 2026 tại khu vực Di tích Sở Chỉ huy Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ. Ảnh: Bảo tàng Điện Biên Phủ.

Cùng với di sản vật thể, di sản văn hóa phi vật thể là thành tố quan trọng làm nên bản sắc văn hóa đa dạng của Điện Biên. Đến nay, di sản văn hóa phi vật thể của 18/19 dân tộc trên địa bàn tỉnh đã được kiểm kê, với 463 di sản được đưa vào danh mục kiểm kê; trong đó, 24 di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, 2 di sản được UNESCO ghi danh là Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam và Nghệ thuật Xòe Thái.

Bảo tàng Điện Biên Phủ triển khai kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Lào tại các địa phương trong tỉnh. Trong ảnh: Nghề dệt truyền thống của người Lào ở xã Núa Ngam được gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ. Ảnh: Bảo tàng Điện Biên Phủ.

Đi cùng những con số thống kê là vai trò không thể thay thế của cộng đồng chủ thể, những người trực tiếp nắm giữ, thực hành và trao truyền di sản. Toàn tỉnh hiện có 41 nghệ nhân được Chủ tịch nước phong tặng, truy tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 11 nghệ nhân đã mất. Đây vừa là sự ghi nhận những đóng góp của các nghệ nhân, vừa đặt ra yêu cầu cấp thiết phải quan tâm đến công tác truyền dạy, bồi dưỡng lực lượng kế cận và duy trì môi trường thực hành di sản trong cộng đồng.

Nhiều lễ hội, nghi lễ và thực hành văn hóa truyền thống được bảo tồn, phục dựng tại cơ sở như: Tết mùa mưa của dân tộc Hà Nhì, lễ Tra hạt của dân tộc Khơ Mú, lễ Mừng cơm mới của dân tộc Mông, dân tộc Cống cùng các nghi lễ truyền thống của người Thái, Kháng, Lào, Xinh Mun. Với 1.250 đội văn nghệ quần chúng đang duy trì hoạt động, các làn điệu dân ca, điệu múa, nhạc cụ dân tộc và hình thức diễn xướng truyền thống có thêm không gian để được thực hành, giới thiệu và trao truyền giữa các thế hệ.

Để công tác bảo tồn di sản gắn kết chặt chẽ hơn với định hướng phát triển của địa phương, Nghị quyết số 12-NQ/TU ngày 31/12/2025 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về phát triển du lịch tỉnh Điện Biên giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2035 xác định mục tiêu phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn theo hướng xanh, thông minh, bền vững, gắn với bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản, bảo vệ môi trường sinh thái. Cùng với đó, Kế hoạch số 34-KH/TU ngày 28/02/2026 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tạo cơ sở để cụ thể hóa các nhiệm vụ bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, gắn trách nhiệm của các cấp, các ngành với sự tham gia của Nhân dân.

Đổi mới phương thức phát huy giá trị, tạo sức sống cho di sản

Bảo tồn di sản chỉ thực sự bền vững khi các giá trị được tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng và được công chúng đón nhận. Với Điện Biên, phát huy giá trị di sản cần được thực hiện đồng thời trên nhiều phương diện: Nâng cao chất lượng quản lý, bảo vệ di tích; đổi mới hoạt động trưng bày, giới thiệu; mở rộng không gian thực hành văn hóa truyền thống; tăng cường kết nối di sản với giáo dục, nghiên cứu và phát triển du lịch.

Theo hướng đó, việc kết nối hệ thống di tích lịch sử với Bảo tàng Điện Biên Phủ, các danh lam thắng cảnh và không gian văn hóa cộng đồng có ý nghĩa thiết thực. Thông qua một hành trình liên kết, du khách có thể tiếp cận lịch sử từ những địa điểm diễn ra sự kiện, tìm hiểu tư liệu, hiện vật tại bảo tàng, đồng thời khám phá phong tục, tập quán, nghệ thuật dân gian và đời sống của đồng bào các dân tộc. Cách tiếp cận này góp phần khắc phục tình trạng khai thác di sản riêng lẻ, tạo chiều sâu cho sản phẩm du lịch và mở rộng cơ hội để cộng đồng địa phương tham gia cung cấp dịch vụ, giới thiệu sản phẩm văn hóa đặc trưng.

Thực tế, nguồn lực dành cho bảo tồn, tu bổ và hoàn thiện hạ tầng tại các di tích vẫn chưa đồng đều. Trong số 14 di tích quốc gia, mới có 4 di tích được đầu tư một số hạng mục cơ bản và đưa vào phục vụ khách tham quan; 1 di tích tổ chức thu phí tham quan (Hang động Khó Chua La, xã Sáng Nhè) và 1 di tích đã được cắm mốc giới bảo vệ (di tích thành Bản Phủ, xã Thanh An). Đối với 20 di tích cấp tỉnh, mới có 3 di tích được đầu tư ở các mức độ khác nhau (di tích công trình Đại thủy nông Nậm Rốm; di tích Pú Nhung (xã Pú Nhung), di tích Pú Vạp (phường Mường Lay). Từ đó đặt ra yêu cầu tiếp tục rà soát hiện trạng, xác định thứ tự ưu tiên đầu tư, tăng cường nguồn lực và nâng cao hiệu quả phối hợp trong quản lý, bảo vệ di tích.

Đối với di sản phi vật thể, thách thức lớn là nguy cơ mai một tri thức, kỹ năng và hình thức thực hành truyền thống khi nghệ nhân ngày càng cao tuổi, trong khi lực lượng kế cận chưa được bổ sung thường xuyên. Kiểm kê, lập hồ sơ hay phục dựng lễ hội mới là những bước đầu của quá trình bảo tồn. Điều quan trọng hơn là tạo điều kiện để di sản tiếp tục được thực hành trong môi trường văn hóa phù hợp, nghệ nhân có điều kiện truyền dạy, thanh thiếu niên chủ động tiếp nhận và cộng đồng duy trì vai trò quyết định đối với di sản của mình.

Cùng với bảo tồn trực tiếp, ứng dụng công nghệ số đang mở ra phương thức mới trong quản lý, nghiên cứu và giới thiệu di sản. Đến nay, Bảo tàng Điện Biên Phủ đã rà soát 2.465/16.423 hồ sơ hiện vật, trong đó 2.460 hồ sơ được chuẩn hóa, làm sạch dữ liệu. Các công nghệ như: 3D/Mapping, thực tế tăng cường (AR), thực tế ảo (VR) và hình thức giới thiệu trực quan, tương tác đang từng bước được ứng dụng nhằm đổi mới hoạt động trưng bày, giúp khách tham quan tiếp cận thông tin sinh động hơn.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc, Điện Biên có nhiều lợi thế để phát triển du lịch gắn với bảo tồn di sản, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội và nâng cao đời sống Nhân dân. Để làm được điều đó, cần bảo vệ tốt các di tích, gìn giữ bản sắc văn hóa các dân tộc, quan tâm hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ, đồng thời khai thác di sản phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương. Khi người dân được tham gia, được hưởng lợi từ các hoạt động văn hóa, du lịch và có ý thức gìn giữ những giá trị của cộng đồng mình, di sản sẽ có thêm sức sống trong đời sống hôm nay. Đó cũng là cách để Điện Biên vừa gìn giữ những giá trị quý báu của cha ông, vừa phát huy tiềm năng văn hóa thành động lực phát triển du lịch theo hướng xanh, thông minh, bền vững, góp phần xây dựng tỉnh ngày càng phát triển.

Bài: Minh Thùy