Hiện toàn tỉnh có hàng chục cơ sở chế biến dong riềng; trong đó, xã Nà Tấu có 8 cơ sở, Pu Nhi có 2 cơ sở, Mường Phăng có 3 cơ sở. Tuy nhiên, các cơ sở nhỏ lẻ, tự phát, nước xả thải trực tiếp ra môi trường. Cuối năm 2025, Sở Nông nghiệp và Môi trường tổ chức kiểm tra, xác minh hiện trạng hoạt động sản xuất dong riềng tại 10 cơ sở chế biến trên địa bàn 2 xã Nà Tấu (7 cơ sở) và Mường Phăng (3 cơ sở). Qua kiểm tra, các cơ sở chế biến tinh bột dong riềng hoạt động theo hình thức hộ gia đình, quy mô nhỏ lẻ, mang tính thời vụ. Đặc biệt, các cơ sở chưa được cấp giấy phép môi trường theo quy định, hệ thống xử lý nước thải, chất thải còn thủ công, chưa đạt yêu cầu về bảo vệ môi trường.

Hầu hết diện tích trồng dong riềng không nằm trong quy hoạch phát triển cây trồng, tuy nhiên, hiện nay qua theo dõi, kiểm tra của các cơ quan chức năng, một số hộ dân có xu hướng mở rộng diện tích cây dong riềng tự phát. Tại xã Mường Phăng, hiện có khoảng hơn 200ha dong riềng. Tuy nhiên, qua theo dõi và nắm bắt thực tế, xuất hiện tình trạng một số hộ dân có ý định mở rộng diện tích trồng và tái trồng cây dong riềng.

Không chỉ tại xã Mường Phăng, nhiều hộ dân ở các xã khác cũng có xu hướng mở rộng diện tích trồng dong riềng như Nà Tấu, Pa Ham, Mường Tùng, Nậm Nèn... Điều này tiềm ẩn nhiều rủi ro khi sản xuất không gắn với quy hoạch và nhu cầu thị trường. Cùng đó, tình trạng ô nhiễm môi trường kéo theo hệ lụy đối với phát triển du lịch cộng đồng. Tại một số bản lưu vực sông, suối, nước thải từ chế biến dong riềng phía thượng lưu làm suy giảm cảnh quan, ảnh hưởng đến sức hấp dẫn của điểm đến, đi ngược định hướng phát triển kinh tế xanh của địa phương.

Bên cạnh đó, câu chuyện thị trường tiêu thụ cũng là “nút thắt” lớn. Sản lượng dong riềng tăng mạnh trong khi năng lực chế biến và thị trường tiêu thụ không theo kịp đã khiến giá nguyên liệu giảm sâu. Năm 2025, giá thu mua dong riềng tươi chỉ còn khoảng khoảng 1.300 đồng/kg, thấp hơn nhiều so với năm 2024 có giá từ 4.600 đồng/kg. Điều này khiến nhiều hộ dân rơi vào tình cảnh “được mùa, mất giá”, thậm chí không đủ bù chi phí sản xuất. Thực tế cho thấy, khi diện tích tăng nhanh nhưng thiếu liên kết sản xuất – chế biến – tiêu thụ, người nông dân luôn là đối tượng chịu rủi ro lớn nhất.

Việc phụ thuộc vào thương lái, thiếu hợp đồng bao tiêu, thiếu cơ sở chế biến quy mô lớn đã khiến đầu ra bấp bênh. Khi các cơ sở chế biến bị đình chỉ do vi phạm môi trường, nguy cơ ùn ứ nông sản càng trở nên rõ rệt, khiến người dân bị ép giá, giảm thu nhập. Không những vậy, phát triển dong riềng tự phát còn tiềm ẩn nguy cơ phá vỡ cân bằng sử dụng đất. Một số hộ dân có xu hướng chuyển đổi đất rừng, đất nương kém hiệu quả để trồng dong riềng, dẫn đến nguy cơ suy giảm tài nguyên rừng, ảnh hưởng lâu dài đến môi trường sinh thái và an ninh nguồn nước.

Trước tình trạng đó, ngày 13/1/2026, UBND xã Mường Phăng ban hành Văn bản số 43/UBND-KT về khuyến cáo nhân dân không trồng cây dong riềng. Theo UBND xã, việc phát triển cây dong riềng tiềm ẩn nhiều rủi ro, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, củ dong riềng sẽ không được các cơ sở thu mua và chế biến (trừ các cơ sở đủ điều kiện về môi trường). Xã khuyến cáo nhân dân nên chuyển sang các loại cây trồng khác như cà phê, mắc ca, cây ăn quả, cây dược liệu… Đồng thời, nghiêm cấm mọi hành vi phá rừng, lấn chiếm đất rừng, tự ý chuyển đổi mục đích sử dụng đất, sử dụng trái phép đất để trồng dong riềng; các trường hợp cố tình vi phạm sẽ bị xử lý theo quy định.

Ngày 5/3/2026, UBND xã Nà Tấu cũng ban hành Văn bản số 227/UBND-KT về việc tuyên truyền chuyển đổi diện tích đất trồng dong riềng sang trồng các loại cây có giá trị cao hơn, bền vững hơn.

Theo ông Đào Xuân Hòa, Phó Chủ tịch UBND xã Nà Tấu, hiện tổng diện tích đất trồng cây dong riềng trên địa bàn khoảng 231ha với sản lượng 6.237 tấn. Diện tích đất trồng dong riềng nhỏ lẻ, phân tán không tập trung và không được quy hoạch phát triển nông nghiệp của xã. Hiệu quả kinh tế đạt thấp; giá cả thị trường không ổn định, có xu hướng giảm; chi phí vận chuyển tiêu thụ cao. Việc duy trì diện tích cây dong riềng không còn phù hợp với định hướng phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững của xã.

Vì vậy, xã yêu cầu các bản tổ chức họp dân tuyên truyền, phổ biến chủ trương chuyển đổi cơ cấu cây trồng (diện tích đất trồng dong riềng) sang các loại cây trồng có giá trị cao và bền vững hơn như cà phê, mắc ca...

Để người dân đồng thuận chuyển đổi cơ cấu cây trồng, xã rà soát các cơ chế, chính sách hỗ trợ của Nhà nước để hỗ trợ giống, phân bón, tập huấn kỹ thuật cho người dân. Phối hợp với cơ quan chuyên môn cấp trên tổ chức khảo sát thổ nhưỡng, lựa chọn cây trồng phù hợp, đảm bảo hiệu quả kinh tế và tính bền vững lâu dài. Tăng cường quản lý đất đai, không để xảy ra tình trạng bỏ hoang đất sản xuất; tăng cường kiểm tra, định kỳ tổng hợp, báo cáo UBND xã theo quy định.  

Việc khuyến cáo không trồng dong riềng không phải là cấm sản xuất, mà là định hướng lại phát triển theo hướng bền vững, có kiểm soát, tránh những hệ lụy. Thay vì tiếp tục mở rộng diện tích dong riềng, người dân cần chủ động chuyển đổi sang các loại cây trồng phù hợp hơn với quy hoạch và có giá trị kinh tế ổn định. Đồng thời, đối với diện tích dong riềng hiện có, cần tổ chức sản xuất theo hướng nâng cao chất lượng, gắn với chế biến sâu thay vì tăng sản lượng. Việc đầu tư công nghệ chế biến, xây dựng chuỗi liên kết sẽ giúp nâng giá trị gia tăng, giảm áp lực tiêu thụ nguyên liệu tươi trong thời gian ngắn.

Về phía chính quyền và ngành chức năng, cần tiếp tục siết chặt quản lý môi trường trong hoạt động chế biến; kiên quyết đình chỉ cơ sở không đủ điều kiện; đồng thời quy hoạch lại vùng trồng dong riềng phù hợp với năng lực chế biến. Bên cạnh đó, thu hút doanh nghiệp đầu tư các nhà máy chế biến tập trung, có hệ thống xử lý chất thải đạt chuẩn.

Công tác tuyên truyền, vận động cũng đóng vai trò quan trọng. Người dân cần được cung cấp đầy đủ thông tin về rủi ro khi mở rộng diện tích dong riềng, từ ô nhiễm môi trường, nguy cơ mất giá đến những hệ lụy lâu dài đối với sinh kế.

Trong bối cảnh hiện nay, phát triển nông nghiệp không chỉ dừng lại ở tăng diện tích, tăng sản lượng, mà phải hướng tới giá trị, chất lượng và tính bền vững. Khuyến cáo không mở rộng diện tích cây dong riềng chính là bước điều chỉnh cần thiết để đi đúng hướng. Khi sản xuất được tổ chức lại, môi trường được bảo vệ, đầu ra được ổn định, người nông dân mới thực sự yên tâm gắn bó lâu dài với ruộng đồng. Đó cũng là cách bảo vệ chính sinh kế của người dân hôm nay và tương lai phát triển bền vững của địa phương.