Chiến thắng Điện Biên Phủ đã đi vào lịch sử dân tộc như một biểu tượng của ý chí, bản lĩnh và sức mạnh đại đoàn kết dưới sự lãnh đạo của Đảng. Nhưng phía sau khúc khải hoàn ấy là sự hy sinh của hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ, nhiều người vẫn chưa tìm thấy hài cốt hoặc chưa thể xác định danh tính. Suốt chiều dài lịch sử, Đảng, Nhà nước luôn dành sự quan tâm đặc biệt đến công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng quyết tâm chính trị cao nhất, với tinh thần không để một người con nào đã hy sinh vì Tổ quốc bị lãng quên.

Phía sau khúc khải hoàn

Ngày 7/5/1954, lá cờ “Quyết chiến Quyết thắng” tung bay trên nóc hầm Đờ-cát, khép lại 56 ngày đêm “khoét núi, ngủ hầm, mưa dầm, cơm vắt”, đưa Chiến dịch Điện Biên Phủ đi vào lịch sử dân tộc như một bản anh hùng ca bất diệt. Chiến thắng ấy không chỉ buộc thực dân Pháp phải ký Hiệp định Giơnevơ, chấm dứt chiến tranh xâm lược ở Đông Dương mà còn cổ vũ mạnh mẽ phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên toàn thế giới.

Nhưng phía sau khúc khải hoàn ấy là sự hy sinh vô cùng to lớn của quân và dân ta. Trên từng ngọn đồi A1, D1, Him Lam, Độc Lập, Mường Thanh... từng tấc đất đều thấm máu của những người con đã hiến dâng tuổi thanh xuân cho Tổ quốc. Có người ngã xuống khi mới mười tám, đôi mươi. Có người nằm lại nơi chiến trường, không kịp ghi tên tuổi, quê quán. Đồng đội đã đưa các anh về trong những nấm mộ tạm giữa bom đạn, với niềm tin rằng sẽ có ngày đất nước hòa bình, các anh được trở về với gia đình.

Hiện trên địa bàn tỉnh có 11 nghĩa trang, trong đó 8 nghĩa trang liệt sĩ qua các thời kỳ, như: Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia A1, Độc Lập, Him Lam… nơi yên nghỉ của hàng nghìn anh hùng liệt sĩ đã hy sinh trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, các cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc và làm nhiệm vụ quốc tế cao cả. Tại các nghĩa trang có tổng số 7.398 phần mộ. Trong đó, số phần mộ chưa xác định được thông tin 5.284 mộ; số phần mộ có một phần thông tin 658 mộ; 940 mộ có đủ thông tin và 516 mộ là vỏ mộ trống, chờ quy tập.

Phía sau những con số ấy là những câu chuyện chưa có hồi kết. Có những người mẹ mang theo nỗi nhớ con đến cuối cuộc đời mà chưa biết nơi con yên nghỉ. Có người vợ dành cả tuổi xuân chờ đợi, đến khi tóc bạc vẫn ôm hy vọng một ngày tìm được phần mộ chồng. Có những người con sinh ra khi cha đã hy sinh, cả đời chỉ biết về cha qua tấm ảnh cũ và vài dòng giấy báo tử. Hết chuyến xe này đến chuyến xe khác, hết nghĩa trang này đến nghĩa trang khác, họ lặng lẽ dò hỏi từng thông tin, đối chiếu từng bảng vàng, thắp nén hương trước những hàng bia mộ với mong mỏi tìm được nơi người thân đã nằm lại.

Gia đình ông Trần Quang Chén, phường Mường Thanh đã mang theo nỗi niềm tìm kiếm nơi anh trai yên nghỉ suốt nhiều năm qua. Anh trai ông là liệt sĩ Trần Văn Châm hy sinh năm 1967, tại chiến trường Tây Ninh. Gần 6 thập kỷ trôi qua, nơi anh yên nghỉ vẫn chưa được xác định. Dù nhiều lần ngược xuôi tìm kiếm, dò hỏi, đối chiếu thông tin nhưng chưa có kết quả, ông Chén vẫn không từ bỏ. “Chừng nào chưa tìm thấy anh, chừng đó gia đình tôi vẫn còn day dứt”, ông Chén chia sẻ.

Để những người đã hy sinh không bị lãng quên, Đảng, Nhà nước và tỉnh Điện Biên luôn xác định công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt, thường xuyên; thể hiện sâu sắc đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc. Mỗi phần mộ được tìm thấy, mỗi hài cốt được xác định danh tính không chỉ là sự tri ân đối với người đã hy sinh mà còn là trách nhiệm với thân nhân và sự tiếp nối đạo lý của dân tộc qua các thế hệ.

Thế nhưng, chiến tranh đã lùi xa, thời gian làm thay đổi địa hình, xóa nhòa dấu tích; nhân chứng ngày một ít đi, tài liệu thất lạc, khiến hành trình tìm kiếm những người con nằm lại nơi chiến trường càng thêm gian nan. Đáng trăn trở, ngay cả trong số những phần mộ đã được quy tập về các nghĩa trang, vẫn còn nhiều ngôi mộ chỉ mang dòng chữ “Mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin”. Phía sau dòng chữ ấy là một hành trình đi tìm tên tuổi, quê hương và câu chuyện của những người đã hóa thân vào đất nước.

Mệnh lệnh từ trái tim         

Được Ban Chỉ đạo quốc gia phát động ngày 2/4/2026, Chiến dịch 500 ngày đêm triển khai từ ngày 15/3/2026 đến 27/7/2027, nhằm đẩy nhanh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Với Điện Biên, địa bàn ghi dấu Chiến thắng Điện Biên Phủ, nhiệm vụ này càng mang ý nghĩa sâu sắc. Thực hiện chiến dịch, Điện Biên xác định lấy mẫu ADN đối với 4.594 phần mộ liệt sĩ tại 7 nghĩa trang liệt sĩ, từng bước tạo cơ sở khoa học để trả lại tên tuổi cho những người đã nằm lại bởi chiến tranh.

Từ chủ trương ấy đến những phần mộ cụ thể là một khối lượng công việc khổng lồ. Đại tá Dương Quốc Long, Phó Chính ủy Bộ CHQS tỉnh nhấn mạnh: Bộ CHQS tỉnh xác định đây là nhiệm vụ chính trị đặc biệt, phải tập trung lực lượng, triển khai khẩn trương nhưng chặt chẽ, đúng quy trình. Mục tiêu không chỉ là tìm kiếm, quy tập, hoàn thành số lượng phần mộ cần khai quật, lấy mẫu, mà quan trọng hơn là tạo được nguồn dữ liệu đủ tin cậy để phục vụ xác định danh tính từng liệt sĩ.

Để mỗi phần mộ được gọi đúng tên không chỉ cần một mẫu hài cốt. Đó là cả quá trình kết nối nhiều nguồn thông tin: Từ khảo sát thực địa, khai quật, lấy mẫu đến rà soát hồ sơ, tìm kiếm nhân chứng, thu nhận mẫu ADN thân nhân và đối chiếu dữ liệu. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự chính xác, cẩn trọng; mỗi nguồn tin, dù nhỏ, đều có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong hành trình tìm kiếm. Vì thế, phía sau nhiệm vụ của lực lượng trực tiếp khai quật, lấy mẫu là sự phối hợp của nhiều ngành, địa phương và cộng đồng.

Ông Nguyễn Tiến Đạt, Giám đốc Sở Nội vụ khẳng định: Công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành chức năng mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. “Đây không chỉ là việc hoàn thành một kế hoạch hay chỉ tiêu mà còn là trách nhiệm trước lịch sử và sự tri ân đối với những người đã hy sinh. Mỗi hài cốt được tìm thấy, mỗi danh tính được xác định là thêm một người con được trở về với gia đình, quê hương”, ông Đạt chia sẻ.

Chiến tranh đã lùi xa nhưng trên mảnh đất Điện Biên anh hùng, nơi mỗi ngọn đồi, cánh rừng có thể lưu giữ một phần ký ức chiến tranh, hành trình ấy đòi hỏi sự kiên trì, khoa học và cả sự đồng lòng của cộng đồng. Mỗi thông tin được xác minh, mỗi phần mộ được gọi đúng tên là thêm một gia đình vơi đi nỗi chờ đợi, thêm một người đã hy sinh được trở về với quê hương. Và sâu xa hơn, đó là cách thế hệ hôm nay giữ trọn lời hứa với lịch sử, với những người đã hiến dâng tuổi xuân cho Tổ quốc.

Bài, ảnh:  Văn Tâm - Văn Quyết

Bài 2: “Gọi tên” những người hóa thân thành Tổ quốc