Theo hướng dẫn của Trung tá Đào Xuân Trường, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, người nhiều lần trực tiếp tham gia các đợt lấy mẫu hài cốt liệt sĩ tại Quảng Trị, Nghệ An, rồi các nghĩa trang Tuần Giáo, Him Lam và nay là Tông Khao, chúng tôi lặng lẽ đi giữa những hàng bia trắng. Ở mỗi phần mộ vừa được mở, có người cẩn thận ghi chép, số hóa thông tin; có người nhẹ nhàng bóc từng viên gạch; người khác nâng niu lựa chọn từng mảnh xương nhỏ... còn khả năng lưu giữ vật liệu di truyền để lấy mẫu giám định ADN. Giữa nghĩa trang lặng gió, nắng nóng gay gắt, công việc ấy không chỉ là một quy trình chuyên môn nghiêm ngặt mà còn là hành trình bền bỉ đi tìm lại tên tuổi cho những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Chỉ một mẫu ADN được lấy thành công cũng có thể trở thành chìa khóa giúp một người lính vô danh tìm lại tên mình."

Từ ngày 19/6, công tác chuẩn bị lấy mẫu hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN được triển khai tại Nghĩa trang liệt sĩ Tông Khao. Đây là nghĩa trang có 911 ngôi mộ cần lấy mẫu trong đợt 1 với sự tham gia của 61 cán bộ, chiến sĩ. Đến ngày 2/7, lực lượng thực hiện đã khai quật 541 mộ, lấy được mẫu phẩm của 481 mộ; 52 mộ không thể lấy mẫu do hài cốt đã bị ôxy hóa, phân hủy hoàn toàn.

Trung tá Đào Xuân Trường chia sẻ: Mỗi nghĩa trang đều có những khó khăn rất riêng. Có những phần mộ qua nhiều lần tu bổ, vị trí lệch so với vị trí ban đầu, khiến việc xác định chính xác nơi đặt hài cốt mất nhiều thời gian. Không ít mộ, phần đá ốp đã vỡ vụn nên việc hoàn trả sau khai quật rất phức tạp. Nhiều hài cốt sau hàng chục năm chỉ còn lại những mảnh xương nhỏ đã phân hủy, được bọc trong túi ni-lông nên việc lấy mẫu càng đòi hỏi sự tỉ mỉ, kinh nghiệm và trách nhiệm cao.

Khó khăn còn đến từ thời tiết. Những ngày nắng gắt, nền mộ nóng rát; khi mưa xuống, hố khai quật nhanh chóng đọng nước. Việc thao tác ở độ sâu từ 1,2 - 1,5m trong không gian hẹp càng thêm vất vả. Nghĩa trang có địa hình dốc, việc di chuyển thiết bị, vật liệu cũng không hề dễ dàng. Thế nhưng, theo Trung tá Đào Xuân Trường, tất cả cán bộ, chiến sĩ đều xác định đây là nhiệm vụ thiêng liêng, nỗ lực khắc phục mọi điều kiện để hoàn thành mục tiêu với chất lượng cao nhất. Mỗi ngày, cả tổ phấn đấu hoàn thành nhiệm vụ với ít nhất 50 phần mộ.

Sự cẩn trọng ấy được thể hiện ở từng công đoạn của quy trình lấy mẫu. Anh Nguyễn Đức Thịnh, thành viên Đội lấy mẫu Nghĩa trang Liệt sĩ Tông Khao chia sẻ: "Công tác lấy mẫu hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN là quy trình đặc thù, đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối. Từng phần hài cốt đều được đánh giá hiện trạng để lựa chọn mẫu xương hoặc răng còn khả năng lưu giữ vật liệu di truyền tốt nhất. Toàn bộ quá trình từ thu thập, ghi nhận thông tin, niêm phong đến bảo quản mẫu đều tuân thủ nghiêm ngặt quy trình chuyên môn nhằm hạn chế tối đa nguy cơ nhiễm chéo hoặc nhầm lẫn."

Ở một góc khác của nghĩa trang, Thượng sĩ Lùng Văn Phú, Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 741 lặng lẽ làm việc. Trước khi đến Tông Khao, anh đã tham gia lấy mẫu tại nhiều nghĩa trang khác. Dù đã quen với công việc, mỗi lần mở một phần mộ mới vẫn mang đến cho người lính trẻ những cảm xúc khó diễn tả. "Đã làm quen nên không thấy mệt nhiều. Trời mưa hay trời nắng vẫn làm. Điều khiến tôi tự hào nhất là mình có thể góp một phần nhỏ giúp các bác, các chú tìm lại danh tính" - Thượng sĩ Phú chia sẻ.

Có lẽ cũng chính suy nghĩ ấy đã trở thành động lực chung của những cán bộ chiến sĩ đang ngày ngày làm việc dưới nắng, mưa tháng bảy. Với họ, mỗi mẫu ADN được lấy thành công đồng nghĩa với việc thêm một gia đình có hy vọng biết được người thân mình đang yên nghỉ tại nghĩa trang liệt sĩ.

Ngoài Nghĩa trang Tông Khao, hành trình ấy đang được triển khai đồng bộ trên toàn tỉnh trong khuôn khổ Chiến dịch "500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027).

UBND tỉnh đã chỉ đạo Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, Sở Nội vụ tham mưu Ban Chỉ đạo tỉnh ban hành đầy đủ kế hoạch; thành lập 1 Tổ công tác và 6 Đội lấy mẫu hài cốt liệt sĩ, mỗi đội từ 25 - 30 đồng chí để triển khai lấy mẫu, bàn giao mẫu và số hóa thông tin tại các nghĩa trang trên địa bàn. Theo kế hoạch, giai đoạn 1 (từ tháng 5-12/2026), toàn tỉnh thực hiện lấy mẫu đối với 4.593 mộ chưa có thông tin tại 7 nghĩa trang liệt sĩ. Giai đoạn 2 (từ tháng 8/2027 đến năm 2030) tiếp tục lấy mẫu 432 mộ còn một phần thông tin. Đến ngày 23/6/2026, tỉnh đã hoàn thành lấy mẫu tại Nghĩa trang liệt sĩ Tuần Giáo và Tủa Chùa; đang triển khai tại Him Lam và Tông Khao. Toàn tỉnh đã khai quật 500/4.593 mộ, lấy được 468 mẫu, 32 mộ không lấy được mẫu; tổng quân số tham gia là 127 đồng chí.

Phía trước vẫn còn rất nhiều khó khăn. Hồ sơ lưu trữ qua nhiều thời kỳ bị thất lạc, sai sót; nhân chứng lịch sử ngày càng ít; phần lớn hài cốt đã trải qua hơn 70 năm nên chất lượng mẫu bị ảnh hưởng. Việc khai quật ở độ sâu lớn, trong điều kiện kết cấu mộ phức tạp khiến quá trình lấy mẫu và hoàn trả phần mộ luôn đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối. Song tiếp nối mệnh lệnh thiêng liêng từ trái tim, hành trình ấy được triển khai bằng những việc làm ý nghĩa, cụ thể. Để những người con của Tổ quốc, sau hơn bảy thập kỷ lặng im trong lòng đất, có cơ hội được trở về đúng với tên mình!