Những năm qua, sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh chủ yếu có quy mô nhỏ lẻ, phân tán. Các vùng nguyên liệu tập trung còn hạn chế, chưa hình thành rõ nét những chuỗi sản xuất hàng hóa quy mô lớn gắn với thị trường tiêu thụ ổn định. Nhiều sản phẩm nông nghiệp vẫn tiêu thụ theo phương thức truyền thống, phụ thuộc chủ yếu vào thương lái khiến giá cả thiếu ổn định, bấp bênh. Không ít thời điểm, nông dân lâm vào cảnh “được mùa, mất giá”, thậm chí khó tiêu thụ. Nguyên nhân là do sản xuất ồ ạt, thiếu quy hoạch khiến sản lượng tăng nhanh trong khi khâu bảo quản, chế biến, vận chuyển và kết nối thị trường còn hạn chế. Vị trí địa lý xa các trung tâm kinh tế lớn, chi phí vận chuyển cao càng làm giảm sức cạnh tranh của nông sản Điện Biên.

Để khắc phục hạn chế trên, tỉnh đã cụ thể hóa bằng nhiều chủ trương, nghị quyết, chương trình hành động nhằm tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững. Trong đó, chú trọng công tác quy hoạch, hình thành các vùng sản xuất tập trung đối với cây trồng, vật nuôi chủ lực; đồng thời tăng cường liên kết “5 nhà” (nhà nông - nhà nước - nhà khoa học - nhà doanh nghiệp - nhà băng); kết nối với các tỉnh, thành phố lớn để mở rộng thị trường tiêu thụ nông sản.

Tỉnh xác định rõ vai trò kiến tạo của Nhà nước trong việc mở đường, hoàn thiện cơ chế, chính sách và giữ vai trò “nhạc trưởng” điều phối mối liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và thị trường. Trọng tâm là công tác quy hoạch và ban hành các chính sách về đất đai nhằm tạo điều kiện hình thành những vùng nguyên liệu tập trung, thuận lợi cho doanh nghiệp đầu tư sản xuất, chế biến. Giai đoạn 2021 - 2025, với sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành, nhiều mô hình liên kết sản xuất - tiêu thụ từng bước hình thành. Một số vùng nguyên liệu đã được xây dựng gắn với doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ; nhiều sản phẩm nông nghiệp bắt đầu có hợp đồng bao tiêu, tham gia vào các chuỗi phân phối ổn định.

Đến nay, trên địa bàn tỉnh đã hình thành nhiều vùng sản xuất tập trung như: Lúa gạo; cà phê, cây ăn quả, mắc ca, cao su, chè, sắn... Toàn tỉnh có gần 5.000ha lúa gạo chất lượng cao; 8.134ha cà phê; 12.361ha mắc ca; trên 5.000ha cao su; 4.160ha cây ăn quả và 632ha chè. Đáng chú ý, tỉnh đã xây dựng vùng trồng cây ăn quả tập trung với quy mô trên 3.100ha, gồm các loại: Xoài, mít, dứa, bưởi, lê tại các địa bàn phường Điện Biên Phủ, Mường Thanh và các xã: Tuần Giáo, Mường Ảng, Na Sang... nhằm tạo nguồn nguyên liệu phục vụ tiêu dùng trong tỉnh và cung ứng cho các doanh nghiệp chế biến như Nafoods Tây Bắc, Công ty Cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao, TH True Milk. Thông qua liên kết, nông dân từng bước tiếp cận quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Doanh nghiệp cũng chủ động hơn về nguồn nguyên liệu, kiểm soát chất lượng sản phẩm, qua đó nâng cao giá trị gia tăng và sức cạnh tranh cho nông sản Điện Biên.

Khi các vùng nguyên liệu từng bước được hình thành và mở rộng quy mô, tỉnh tập trung thu hút doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực chế biến, coi đây là khâu then chốt nhằm nâng cao giá trị gia tăng và sức cạnh tranh cho nông sản địa phương. Từ định hướng đó, nhiều dự án chế biến đã và đang được triển khai, hướng tới khép kín chuỗi giá trị nông nghiệp.

Toàn tỉnh hiện có trên 5.000ha cao su, trong đó gần 4.500ha đang cho khai thác, sản lượng mủ cao su đạt 5.900 tấn/năm. Trước đây, mủ cao su chủ yếu được thu hoạch thô rồi vận chuyển về Sơn La và các tỉnh miền xuôi để chế biến, khiến chi phí tăng cao, giá trị thu về trên mỗi đơn vị diện tích giảm. Từ thực tế này, tỉnh đã tạo điều kiện thuận lợi để Công ty Cổ phần Cao su Điện Biên xây dựng nhà máy chế biến ngay tại địa phương.

Cuối tháng 12/2025, Nhà máy chế biến mủ cao su tại xã Thanh Nưa với tổng mức đầu tư 60 tỷ đồng, công suất thiết kế 5.000 tấn/năm chính thức hoàn thành và đi vào hoạt động. Nhà máy được đầu tư hạ tầng kỹ thuật đồng bộ, sản xuất các chủng loại mủ cao su SVR10, SVR20 đạt tiêu chuẩn chất lượng quốc gia. Nhà máy đi vào vận hành đảm bảo tiêu thụ, chế biến toàn bộ sản lượng mủ nguyên liệu sau khai thác của Công ty Cổ phần Cao su Điện Biên, Công ty Cổ phần Cao su Mường Nhé và các hộ tiểu điền trên địa bàn tỉnh. Theo tính toán của Công ty Cổ phần Cao su Điện Biên, giá trị gia tăng từ khâu chế biến ước đạt hơn 4,7 triệu đồng mỗi tấn. Khi hoạt động ổn định, nhà máy dự kiến gia tăng giá trị sản phẩm hàng hóa khoảng 30 tỷ đồng mỗi năm, đóng góp cho ngân sách Nhà nước khoảng 15 tỷ đồng/năm, đồng thời tạo việc làm thường xuyên cho 70 - 80 lao động địa phương với mức thu nhập từ 7,5 triệu đồng/người/tháng trở lên.

Cùng với cao su, tỉnh đã chấp thuận chủ trương đầu tư và lựa chọn nhà đầu tư Dự án Nhà máy chế biến tinh bột sắn BHL Điện Biên, quy mô 28,7ha, công suất 200 tấn tinh bột/ngày và 50 tấn bã sắn/ngày đêm. Bên cạnh đó, các vùng trọng điểm cà phê như Quài Tở, Tuần Giáo cũng đang tích cực xúc tiến, thu hút doanh nghiệp đầu tư nhà máy chế biến cà phê, từng bước hoàn thiện chuỗi giá trị cho sản phẩm chủ lực này.

Bên cạnh đầu tư sản xuất và chế biến, tỉnh chú trọng triển khai đồng bộ công tác xúc tiến thương mại, kết nối cung - cầu nhằm mở rộng thị trường tiêu thụ nông sản. Hàng năm, các sở, ngành chủ trì, phối hợp tổ chức kết nối doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh nông nghiệp tham gia hội chợ, triển lãm, các chương trình liên kết tiêu thụ với các tỉnh, thành phố lớn, đồng thời đẩy mạnh khai thác các sàn thương mại điện tử. Qua đó, từng bước mở thêm những “cánh cửa” thị trường, đưa nông sản Điện Biên tiếp cận rộng rãi hơn với người tiêu dùng trong và ngoài tỉnh.

Thời gian tới, tỉnh Điện Biên tiếp tục đẩy mạnh tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, gắn với chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Khi chủ trương, chính sách được triển khai đồng bộ, sát thực tiễn và bám sát nhu cầu thị trường, mối liên kết giữa địa phương - doanh nghiệp - nông dân sẽ ngày càng chặt chẽ, gia tăng giá trị, từng bước xây dựng nền nông nghiệp hàng hóa hiện đại, bền vững.