Tính đến ngày 15/3/2026, tổng nguồn vốn thực hiện 3 Chương trình MTQG gồm xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển KT - XH vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đạt giai đoạn 2021 - 2025 đạt trên 7.540 tỷ đồng, trong đó đã giải ngân trên 7.018 tỷ đồng, tương đương 93,08% kế hoạch. Đây là mức giải ngân cao so với mặt bằng chung. Cơ cấu giữa vốn đầu tư và vốn sự nghiệp được phân bổ hợp lý, đảm bảo đầu tư hạ tầng thiết yếu, vừa hỗ trợ phát triển sản xuất, nâng cao sinh kế cho người dân.

Bên cạnh kết quả đạt được, vẫn còn khoảng 522,013 tỷ đồng chưa được giải ngân, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải rà soát, điều chỉnh và sử dụng hiệu quả trong giai đoạn tới. Trong số này, có 13 xã đã thực hiện nộp trả ngân sách với số tiền 4,7 tỷ đồng do vướng mắc trong xử lý số liệu thu, chi ngân sách năm 2025 khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Ngoài ra, số vốn dư tại ngân sách tỉnh từ các năm trước chuyển sang chưa phân bổ là 105 tỷ đồng.

Đáng chú ý, trong số vốn chưa giải ngân, có tới 412,458 tỷ đồng nằm tại các đơn vị, địa phương. Trong đó, 63,241 tỷ đồng đã hết nhu cầu sử dụng. Riêng vốn đầu tư hết nhu cầu là 48,049 tỷ đồng của 316 dự án, cho thấy vẫn còn tình trạng lập kế hoạch chưa sát thực tế hoặc năng lực triển khai chưa đồng đều giữa các địa phương. Bên cạnh đó, có 349,217 tỷ đồng được đề xuất kéo dài sang năm 2026. Trong khi nhu cầu bổ sung vốn để hoàn thành các dự án lên tới 734,354 tỷ đồng. Sự chênh lệch giữa vốn chưa sử dụng hết và nhu cầu bổ sung cho thấy yêu cầu cấp thiết phải điều hòa, phân bổ lại nguồn lực một cách khoa học, linh hoạt, tránh lãng phí.

Giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh sẽ triển khai 5 chương trình MTQG gồm: Chương trình xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi với nhu cầu vốn khoảng 39.582,053 tỷ đồng; chương trình về phòng chống ma túy đến năm 2030 với tổng nhu cầu vốn trên 900,436 tỷ đồng; chương trình phát triển văn hóa giai đoạn 1 từ năm 2025 - 2030 với tổng nhu cầu vốn 4.813 tỷ đồng; chương trình hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn I từ 2026 - 2030 với tổng nhu cầu vốn dự kiến là 4.476,795 tỷ đồng và chương trình chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển thực hiện giai đoạn 2026 - 2030 với tổng nhu cầu vốn 1.164 tỷ đồng.

Trong bối cảnh nhiều chương trình MTQG mới, phạm vi triển khai rộng và nội dung ngày càng đa dạng, yêu cầu đặt ra đối với công tác phân bổ, sử dụng và kiểm soát vốn trở nên chặt chẽ và phức tạp hơn. Không chỉ dừng lại ở việc đảm bảo phân bổ đúng, đủ, kịp thời, việc điều hành nguồn lực còn phải hướng tới hiệu quả tổng thể, tránh chồng chéo, dàn trải và lãng phí giữa các chương trình có cùng địa bàn, cùng đối tượng thụ hưởng. Thực tế cho thấy, nếu thiếu cơ chế thiếu thống nhất rất dễ dẫn đến tình trạng trùng lặp nội dung đầu tư. Vì vậy, rà soát, lồng ghép các nguồn vốn là yêu cầu bắt buộc để phát huy hiệu quả đầu tư.

Tại hội nghị kế hoạch đầu tư công giai đoạn 2026 - 2030; các chương trình mục tiêu quốc gia diễn ra ngày 20/3 vừa qua, các đại biểu yêu cầu xác định rà soát kỹ lưỡng, phân bổ nguồn lực đảm bảo hợp lý, minh bạch, bám sát các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Đối với số vốn chưa giải ngân của giai đoạn trước (522,013 tỷ đồng), tỉnh chủ trương sử dụng theo hướng có trọng tâm, trọng điểm. Trước hết, sẽ phân bổ lại 4,7 tỷ đồng cho các xã đã hoàn tất thủ tục xử lý ngân sách để đảm bảo thanh, quyết toán các dự án. Đối với vốn đầu tư, ưu tiên bố trí cho các dự án đã hoàn thành nhưng còn thiếu vốn, các công trình có tính kết nối, lan tỏa cao và có tiến độ tốt.

Với vốn sự nghiệp, nguyên tắc được đặt ra là ưu tiên hoàn thành dứt điểm các nhiệm vụ dở dang. Nguồn vốn dư 105 tỷ đồng cùng với phần vốn hết nhu cầu sẽ được rà soát để phân bổ phù hợp, trong đó chú trọng phát triển vùng nguyên liệu tập trung đối với các cây trồng chủ lực như mắc ca, cà phê, chanh leo và dứa. Song song với đó, các dự án được đề xuất kéo dài sang năm 2026 sẽ được xem xét kỹ lưỡng về nhu cầu thực tế và khả năng triển khai, đảm bảo sử dụng vốn đúng mục đích, hiệu quả, đặc biệt là các dự án hỗ trợ phát triển sản xuất, hình thành vùng nguyên liệu tập trung.

Tỉnh xác định ưu tiên hoàn thiện hạ tầng thiết yếu, hạ tầng sản xuất; đồng thời đẩy mạnh ổn định dân cư, hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề, giải quyết việc làm và nâng cao năng lực cán bộ cơ sở, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Tiến độ thực hiện cũng được xác định rõ ràng, trong đó năm 2026 là năm bản lề để hoàn thiện cơ chế, chính sách và giải ngân toàn bộ nguồn vốn chuyển tiếp từ giai đoạn trước. Giai đoạn 2026 - 2030 sẽ tập trung triển khai đồng bộ các dự án, nâng cao chất lượng các tiêu chí nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và nhân rộng các mô hình hiệu quả.

Bên cạnh những thuận lợi, tỉnh vẫn đối mặt với không ít khó khăn, nhất là việc chậm ban hành các quy định, hướng dẫn từ Trung ương và mức vốn phân bổ dự kiến còn thấp so với nhu cầu. Tỷ lệ vốn đối ứng của địa phương ở mức cao trong khi ngân sách còn hạn chế cũng tạo áp lực lớn... Trước những thách thức đó, tỉnh đã đề xuất Trung ương xem xét điều chỉnh giảm tỷ lệ vốn đối ứng, đồng thời tăng mức phân bổ vốn phù hợp với điều kiện thực tế. Đồng thời, kiến nghị các bộ, ngành sớm ban hành hướng dẫn để địa phương có cơ sở triển khai đồng bộ, hiệu quả.

Trong bối cảnh bước sang giai đoạn phát triển mới, yêu cầu về hiệu quả sử dụng nguồn lực ngày càng cao, đòi hỏi tư duy điều hành cũng phải đổi mới theo hướng linh hoạt, thực chất và lấy kết quả làm thước đo. Khi những điểm nghẽn được tháo gỡ, những nguồn lực được khơi thông, các Chương trình mục tiêu quốc gia sẽ tiếp tục trở thành động lực quan trọng, góp phần đưa Điện Biên phát triển nhanh và bền vững hơn trong những năm tới.