Bảo tồn di sản vật thể và phi vật thể: Củng cố nền tảng, khơi dậy bản sắc

Giai đoạn 2021 đến nay, công tác bảo tồn di sản trên địa bàn tỉnh được triển khai đồng bộ, bao quát cả giá trị vật thể và phi vật thể, tạo nền tảng vững chắc cho phát triển lâu dài.

Đối với di sản vật thể, việc kiểm kê, lập hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng di tích được thực hiện bài bản, đúng quy định; toàn tỉnh có 8 di tích được công nhận xếp hạng di tích cấp tỉnh. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để quản lý, bảo vệ và khai thác giá trị di tích bền vững. Riêng Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ, tỉnh đã tổ chức lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi theo Quyết định số 898/QĐ-TTg ngày 29/7/2023; đến ngày 19/01/2026, Quy hoạch được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 135/QĐ-TTg. Việc hoàn thiện quy hoạch ở cấp quốc gia đặc biệt định hình không gian bảo tồn tổng thể, tạo nền tảng phát triển du lịch lịch sử, văn hóa theo hướng khoa học, dài hạn.

Công tác trùng tu, tôn tạo tiếp tục được chú trọng, đặc biệt tại khu di tích Chiến trường Điện Biên Phủ; công trình Đền thờ liệt sỹ tại Đồi F đã hoàn thiện và phát huy hiệu quả. Việc tìm kiếm, bổ sung các điểm di tích thành phần vào danh mục di tích quốc gia đặc biệt được triển khai thường xuyên. Hoạt động nghiên cứu, khai quật khảo cổ, sưu tầm tài liệu, hiện vật liên quan đến lịch sử, văn hóa các dân tộc, nhất là Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954 được quan tâm; hiện tổng số hiện vật gốc đang được lưu giữ, quản lý tại Bảo tàng tỉnh, Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ và Ban Quản lý di tích là 20.227 hiện vật.

Song hành với đó, công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể được đẩy mạnh, gắn với thực hành trong cộng đồng. Điện Biên hiện có 22 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; trong đó có 2 di sản được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại: “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” và “Nghệ thuật Xòe Thái”. Tỉnh đã tiến hành kiểm kê, đánh giá hiện trạng 1 di sản được UNESCO ghi danh và 7 di sản trong Danh mục quốc gia; năm 2025 tiếp tục kiểm kê, sưu tầm tài liệu liên quan đến “Nghệ thuật Xòe Thái”, bảo đảm di sản được bảo tồn trong môi trường sống của cộng đồng.

Đường hoa xuân Điện Biên do Trung tâm Xúc tiến đầu tư, thương mại và du lịch Điện Biên tổ chức thu hút đông đảo Nhân dân và du khách đến tham quan, thưởng lãm dịp Xuân Bính Ngọ. Ảnh: Điện Biên ITT- Dien Bien Invest Trade Tourism.

Ứng dụng công nghệ, kết nối văn hóa với sinh kế và du lịch

Trong lộ trình phát triển giai đoạn mới, Điện Biên xác định chuyển đổi số là giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả bảo tồn và khai thác giá trị di sản. Tại Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ đã triển khai Dự án sửa chữa, hiện đại hóa phòng trưng bày với nhiều hạng mục: Số hóa 960 hiện vật; xây dựng phần mềm quản lý hiện vật, thông tin tra cứu; lắp đặt các cây tra cứu thông tin bằng các ngôn ngữ (tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Pháp…); xây dựng chương trình tham quan bảo tàng ảo, phần mềm chạy trên thiết bị di động hỗ trợ tham quan và quảng bá hình ảnh bảo tàng; xây dựng Phòng chiếu phim 3D kết hợp sa bàn; xây dựng khu trải nghiệm với phần mềm thực tế ảo, phần mềm 3D maping tương tác; sản xuất 2 bộ phim, gồm: Phim 3D “Chiến dịch Điện Biên Phủ - 56 ngày đêm” và phim “Điện Biên - Đất và người”.

Song song với đó, tỉnh xây dựng hệ thống quản lý di tích, di sản văn hóa và số hóa hiện vật của Bảo tàng tỉnh trên nền tảng dữ liệu số thống nhất (qldsvh.svhttdl.dienbien.gov.vn), phục vụ lưu trữ, quản lý, nghiên cứu và quảng bá. Xây dựng hình ảnh 2D (6 góc chụp/hiện vật) cho 383 hiện vật; hình ảnh 3D cho 90 hiện vật, hình ảnh tham quan 3D ảo cho 15 điểm di tích thuộc di tích quốc gia và một số điểm thuộc Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ. Tiếp tục nâng cấp phần mềm quản lý, mở rộng số hóa di tích, di sản văn hóa phi vật thể và hiện vật bảo tàng... Những giải pháp này tạo bước chuyển rõ rệt trong ứng dụng công nghệ vào bảo tồn, đồng thời nâng cao trải nghiệm cho du khách.

Từ nền tảng số hóa và hiện đại hóa thiết chế văn hóa, tỉnh gắn bảo tồn với phát triển sinh kế và du lịch. Đề án bảo tồn, phát triển nghề truyền thống gắn với sản phẩm OCOP và du lịch nông nghiệp nông thôn giai đoạn 2023 - 2025, định hướng 2030 đã được phê duyệt; 8 nghề truyền thống, 1 làng nghề và 1 làng nghề truyền thống được công nhận. Một số nghề được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tạo cơ hội liên kết sản xuất với thị trường du lịch.

Toàn tỉnh hiện có 10 điểm du lịch được công nhận; nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch quy mô lớn được tổ chức. Cùng với đó, công tác xây dựng và thực hiện quy ước được triển khai đồng bộ; 1.267/1.446 thôn, bản, tổ dân phố có quy ước được phê duyệt, đạt 87,6%, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ cơ sở.

Việc kết hợp chuyển đổi số, đầu tư thiết chế và phát triển hoạt động văn hóa cộng đồng cho thấy hướng đi nhất quán, đưa di sản đến gần hơn với người dân và du khách, đồng thời biến giá trị văn hóa thành động lực cho tăng trưởng du lịch và nâng cao đời sống ở cơ sở.

Thực tiễn cho thấy, văn hóa đang trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, củng cố bản sắc, tăng sức hấp dẫn của du lịch, tạo sinh kế cho người dân, giữ vững ổn định chính trị - xã hội. Bước vào giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra là tiếp tục quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước; đồng thời cụ thể hóa bằng chương trình, đề án, cơ chế phù hợp với điều kiện đặc thù của tỉnh miền núi, biên giới. Bảo tồn phải gắn với phát triển; phát triển phải dựa trên bản sắc; mỗi di sản, mỗi giá trị văn hóa cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển du lịch, xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và bảo đảm quốc phòng - an ninh.

Với nền tảng đã được dựng xây, Điện Biên tiếp tục khơi dậy sức mạnh văn hóa trong Nhân dân, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng các dân tộc, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về văn hóa, đưa văn hóa thực sự trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng xanh, nhanh, thông minh, bền vững và hội nhập sâu rộng. Đây vừa là nhiệm vụ chính trị, vừa là cam kết trách nhiệm của tỉnh đối với lịch sử, với Nhân dân và với tương lai phát triển dài lâu của vùng đất Điện Biên Phủ anh hùng.

Minh Thùy