Đối với đồng bào dân tộc Mông, đánh tù lu gắn bó với tuổi thơ của hầu hết trẻ nhỏ. Từ lúc lên 7, lên 8, mỗi đứa trẻ đã được ông bà, cha mẹ làm cho một con tù lu - món đồ chơi mộc mạc nhưng chứa đựng cả thế giới sáng tạo. Tù lu được làm từ gỗ rừng cứng, dẻo, thành hình con quay có hai đầu: Một đầu gắn đinh để làm trục quay, đầu còn lại để đối phương đánh vào. Dây quay tù lu là sợi lanh dài hơn một mét nối với đoạn gậy trúc nhỏ, tạo nên lực quay mạnh và xoáy sâu. Sân chơi là khoảng đất rộng, bằng phẳng để đảm bảo an toàn và tạo không gian cho người xem reo hò cổ vũ.

Anh Hờ Nhìa Phía, bản Phi Hai, phường Mường Lay chia sẻ: “Tôi biết đánh tù lu từ khi 7 tuổi, lớn lên được bố và ông dạy cách làm tù lu, rồi sau này tôi lại dạy con cháu. Với người Mông, trò chơi này không thể thiếu trong dịp vui. Người chơi thì hào hứng, còn người xem cũng phấn khởi theo từng vòng quay của tù lu”.

Nếu đánh tù lu là sự mạnh mẽ và khéo léo của người Mông, thì tó má lẹ lại là trò chơi thể hiện sự mềm mại, nhanh nhẹn và tinh thần đoàn kết của người Thái. “Tó” nghĩa là chơi, “má lẹ” là loại quả rừng có vỏ cứng. Trò chơi gồm nhiều kỹ thuật: bật bằng ngón tay, tung quả, nhảy đánh bằng chân và dùng ngón tay bật trúng quả đối phương. Tó má lẹ không chỉ là trò giải trí, mà còn phản ánh đời sống lao động của người Thái qua từng động tác dẻo dai.

Nghệ nhân Lường Thị Song, bản Co Củ, phường Điện Biên Phủ cho biết: “Trước đây cũng như bây giờ, trong tất cả các lễ hội, ngày tết của người Thái, bên cạnh phần lễ là các nghi thức, nghi lễ thuộc về tâm linh thì phần hội không thể thiếu các trò chơi dân gian như tó má lẹ, đi cà kheo, đẩy gậy... Với những người phụ nữ Thái, chơi tó má lẹ còn phản ánh đời sống sinh hoạt lao động của dân tộc mình”.

Dù đời sống hiện đại đã tạo ra nhiều hình thức giải trí mới, nhưng các trò chơi truyền thống vẫn giữ một vị trí đặc biệt trong sinh hoạt văn hóa tinh thần của đồng bào các dân tộc. Trong đó, nhiều bạn trẻ ngày càng ý thức hơn trong việc gìn giữ, tiếp nối những giá trị văn hóa mà cha ông để lại.

Những trò chơi như: Tù lu, tó má lẹ hay ném còn, đẩy gậy, bắn nỏ… đều thể hiện sức khỏe, sự khéo léo và tinh thần đoàn kết. Song trước tác động của hội nhập và đô thị hóa, không gian sinh hoạt văn hóa dân gian bị thu hẹp, trong khi trò chơi hiện đại ngày càng chiếm ưu thế. Thực tế ấy đòi hỏi phục hồi, bảo tồn và phát huy các giá trị của trò chơi dân gian với tư cách một di sản văn hóa phi vật thể và như một giải pháp cân bằng đời sống văn hóa giải trí theo hướng lành mạnh, bền vững.

Nhận thức rõ điều đó, tỉnh Điện Biên đã quan tâm đưa trò chơi dân gian vào các hoạt động văn hóa, thể thao; tổ chức thi đấu tại lễ hội, ngày hội văn hóa, đại hội thể dục thể thao các cấp nhằm khơi dậy sự tham gia của cộng đồng. Nhiều trường học cũng đưa trò chơi dân gian vào hoạt động ngoại khóa để học sinh vừa rèn luyện sức khỏe vừa hiểu về văn hóa dân tộc mình.

Ông Nguyễn Hoàng Hiệp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh nhấn mạnh: “Để duy trì và phát triển các môn thể thao của đồng bào dân tộc thiểu số, cần nắm rõ điều kiện, thế mạnh từng vùng, từng dân tộc; từ đó xây dựng hình thức tập luyện phù hợp. Chú trọng các môn truyền thống như đánh tù lu, tó má lẹ, đẩy gậy, bắn nỏ, ném còn… Đây là cách tốt nhất để bảo tồn và phát huy giá trị trò chơi dân gian”.

Bảo tồn trò chơi dân gian không chỉ là giữ lại niềm vui xưa cũ, mà là bảo vệ bản sắc làm nên sự độc đáo và sức sống của mỗi dân tộc. Ở Điện Biên, từ những vòng quay tù lu, tiếng bật quả má lẹ hay cú ném còn giữa sân hội... một mạch nguồn văn hóa vẫn đang được truyền lại, nâng niu và tiếp tục lan tỏa.

Giữa thời đại số, việc bảo tồn trò chơi dân gian chính là giữ cho văn hóa truyền thống không bị lãng quên, để những giá trị của dân tộc tiếp tục song hành cùng bước đi của hiện tại và tương lai.